अ‍ॅपशहर

असा मी, तसा मी!

विद्यार्थी आणि शिक्षक यांचे नाते हे रूढ नातेसंबंधांहून वेगळे. रूढ नात्यातील जिव्हाळा या नात्यात असतोच; परंतु अनेकदा या नात्यातील संवाद अधिक मोकळा असतो. शिक्षकांची प्रतिमा ढासळत असल्याचे बोलले जात असले, तरी आपल्या शिक्षकांबद्दल भरभरून बोलणारे, आदर असणारे अनेकजण भेटतात. बहुतेक पालक मुलांवर अपेक्षा लादतात.

Maharashtra Times 25 Apr 2017, 11:36 am
विद्यार्थी आणि शिक्षक यांचे नाते हे रूढ नातेसंबंधांहून वेगळे. रूढ नात्यातील जिव्हाळा या नात्यात असतोच; परंतु अनेकदा या नात्यातील संवाद अधिक मोकळा असतो. शिक्षकांची प्रतिमा ढासळत असल्याचे बोलले जात असले, तरी आपल्या शिक्षकांबद्दल भरभरून बोलणारे, आदर असणारे अनेकजण भेटतात. बहुतेक पालक मुलांवर अपेक्षा लादतात. शिक्षक विद्यार्थ्यांवर अपेक्षा लादत नाहीत, तर गुण हेरून, त्यांचा कल पाहून पुढे जाण्याला मार्गदर्शन करतात. एका रेल्वेप्रवासात हृषिकेश हा माझा विद्यार्थी योगायोगाने भेटला, तेव्हा ही गोष्ट मला प्रकर्षाने जाणवली.
महाराष्ट्र टाइम्स.कॉम im just like that
असा मी, तसा मी!


हृषिकेश विज्ञानाचा विद्यार्थी. मात्र, त्याला साहित्याची विलक्षण गोडी. आमच्या ज्युनिअर कॉलेजमधील वाङ्मय मंडळाचा तो विद्यार्थी प्रतिनिधी. त्यावेळी साहित्याकडील त्याची ओढ लक्षात आली. मात्र, पालकांच्या आग्रहामुळे त्याने आधी सायन्सला, नंतर इंजिनीअरिंगला प्रवेश घेतला. तो कम्प्युटर इंजिनीअर व्हावा, अशी पालकांची इच्छा. बारावी झाल्यानंतर सात वर्षांनी तो भेटत होता. इंजिनीअरिंग अजून पूर्ण झालं नसल्याचं त्यानं जड अंतःकरणानं सांगितलं. त्याची भावनिक कोंडी लक्षात आली. त्यानं आवडीचं शिक्षण घेतलं असतं तर कुठल्या कुठे गेला असता! पण, पालकांच्या दुराग्रहामुळे त्याचा मार्ग चुकला. समाजात अनेक पालकांना मुलांचा मानसिक कल, बौद्धिक क्षमता ओळखता येत नाही. ते दिवास्वप्नं बघतात व पाल्यांनाही बघायला लावतात. परिणामी, ते पाल्यांच्या भावनिक, मानसिक व बौद्धिक अधोगतीला कारणीभूत ठरतात.

आत्मसन्मान, आत्मविश्वासाप्रमाणे स्वक्षमतेची जाणीवही हवी. प्रत्येक मूल हे अनन्य असून, काही क्षमता जन्मतःच घेऊन येते. त्यांच्या क्षमतेची जाणीव करून देणे पालकांचे कर्तव्य. क्षमतेची जाणीव होणे, हे त्या व्यक्तीलाही आवश्यक आहे. आत्मपरीक्षणाने स्व-क्षमतेची जाणीव झाली तर ती वृद्धिंगत करता येते.

शारिरिक, मानसिक, बौद्धिक, भावनिक, निर्णयक्षमता, महत्त्वाकांक्षेबरोबर जोखीम घेण्याची क्षमता, दुःख-वेदना सहण्याची क्षमता आदी अनेक क्षमता आहेत. क्षमता वाढविता येते, तशी टिकवता येते. त्यासाठी नियमित सराव लागतो. बौद्धिक क्षमता वाढविण्यासाठी वाचन, चिंतन, लिखाणाचा सराव हवा. त्यामुळे, अनेक विषयांचे ज्ञान आत्मसात होऊन बौद्धिक विकास होतो. काही बुद्धिवंतांना अहंकार होतो. एकमेकांना आव्हानं दिली जातात. शारीरिक क्षमता वाढविण्यास परिश्रम, व्यायाम, योगासने आवश्यक असतात. त्याने चपळता, क्रीडा-कौशल्ये विकसित होतात. संकटप्रसंगी किंवा प्रियजनांच्या विरहाचे दुःख पेलण्यासाठी भावनिक क्षमता उपयोगी पडते. मानसिक, बौद्धिक, भावनिक क्षमता वेगवेगळ्या करणे शक्य नाही. त्या एकमेकांना पूरक असून सरावाने, योगसाधनेतून वृद्धिंगत होतात. त्यामुळे, मानसिक स्थैर्य येते, सकारात्मकता वाढते, कामातला आनंद आणि समाधानही मिळते.

क्षमता कशी घडविते, याचे छोटे उदाहरण- बसस्थानकासमोर चहाची टपरी होती. तिथे गर्दी असे. चहाला स्वाद असायचा. त्याचे श्रेय चहा बनविणाऱ्या बाळूचं. त्याच्या हाताला चवच तशी होती. एकदा त्याच्याकडून चार कप फुटले. मालक फाड फाड बोलला. बाळूला ते सहन झाले नाही. त्याने कपांची भरपाई देऊन रामराम ठोकला. स्व-क्षमता ओळखून त्याच दिवशी दुसरी टपरी टाकली आणि त्याच्याकडे गर्दी वाढू लागली. स्वतःमधील क्षमता ओळखणे म्हणजे नवी स्व-ओळखच. ही जेव्हा प्राप्त होते, तेव्हा जगण्याचा नवा अर्थ कळतो. ‘असा मी, तसा मी, कसा मी, कळेना’, असे म्हणत कधीतरी स्वतःला ओळखलं पाहिजे. प्रत्येकाला कोणत्या ना कोणत्या वळणावर ही ओळख होतेच. हृषिकेशलाही ती नक्कीच झाली असणार!

(लेखक इंग्रजी साहित्याचे अभ्यासक असून, लासलगाव आणि पुण्यातील कावेरी कॉलेज येथील निवृत्त प्राचार्य आहेत.)
Marathi News App: तुम्हालाही तुमच्या अवतीभवती होत असलेल्या बदलांमध्ये सहभागी व्हायचं आहे? सिटिझन रिपोर्टर अॅप डाउनलोड करा आणि रिपोर्ट्स पाठवा.
ताज्या बातम्यांसह अपडेट राहण्यासाठी लाइक करा Maharashtra Times फेसबुकपेज