पानीपत
अर्जुन कपूर,संजय दत्त,कृती सेनन,मंत्रा,मोहनीश बेहल,पद्मिनी कोल्हापुरे,झीनत अमान,रवींद्र महाजनी
इतिहासातील एखादे पात्र किंवा प्रसंग घेऊन त्याला देशभक्ती, राष्ट्रवाद असा मुलामा देत चित्रपटाच्या रूपात सादर करण्याचा सध्या ट्रेंड आहे. पानीपत हा प्रदेश अनेक दृष्टीने भारताला वळण देणाऱ्या मुख्य लढायांशी संबंधित असला तरी मराठी माणसाच्या दृष्टीने पानीपतची तिसरी लढाई विशेष महत्त्व राखून आहे. मराठ्यांच्या अटकपर्यंत पसरलेल्या साम्राज्याचा एक अंतिम शोकांत या लढाईशी संबंधित आहे.
मराठी राज्यसंस्कृतीचा भारतभरात पसरलेला प्रभाव आणि सदाशिवराव यांनी बजावलेल्या पराक्रमाने हा इतिहास लखलखलेला आहे. त्याचा चित्रपटकर्त्याना मोह नाही पडला तरच नवल! परंतु एवढा मोठा पट उभा करण्यासाठी जे व्हीजन आणि साधनसामग्री हवी, ती जुळविणे ही अवघड गोष्ट आहे. मात्र आशुतोष गोवारीकर यांनी हे शिवधनुष्य उचलले.
हा इतिहास सर्वांच्या मुखी असल्याने तो सगळा तपशील सांगण्यात काही अर्थ नाही. तथापि पडद्यावर हा पट मांडताना तो कथेच्या रूपात मांडावा लागतो आणि इतिहास किंवा आयुष्य हे काही कथेच्या रचनेनुसार घडत नाही. त्यामुळे ऐतिहासिक घटनांना कथेच्या चौकटीत बसवावे लागते आणि त्यावेळी चित्रपटीय स्वातंत्र्याच्या नावाखाली काही गोष्टी मागेपुढे कराव्या लागतात. अर्थात चित्रपट पाहायला येणारा माणूस हा इतिहास बघायला येत नाही. मात्र इतिहास आणि मनोरंजन याचा मिलाफ याचा सुवर्णमध्य साधायचा असतो आणि या चित्रपटात तो बऱ्यापैकी साधला गेलेला आहे.
याचे महत्त्वाचे गुणवैशिष्टय म्हणजे यातील पानीपतचे युद्ध हे उत्तम प्रकारे मांडलेले आहे. अशा प्रकारच्या युद्धाचा अनुभव पडद्यावर पाहण्याचा क्वचितच प्रेक्षकांना मिळालेला असेल. त्याचबरोबर त्यातील रंगसंगती, शनिवार वाड्यातील ऐश्वर्याचे चित्रण, वेशभूषा आणि कला निर्देशनातील गोष्टींचे उत्तम चित्रण करण्यात आले आहे. ऐतिहासिक पट मोठा करण्यासाठी अतिशयोक्तिपूर्णपणाने, त्याच्या ऐश्वर्याच्या दर्शनासाठी वारेमाप कल्पनेचे घोडे दौडवले जातात, तसे करण्याचा मोह टाळून आवश्यक तेथे कॅमेऱ्याचा पट विशाल करण्यात दिग्दर्शकाने दाखवलेली दृष्टी ही त्याची उत्तम वैशिष्ट्ये आहेत.
या चित्रपटातील महत्त्वाचा दोष म्हणजे यातील अभिनेत्यांचे ऐतिहासिक पात्रांना जिवंत करण्यात आलेले अपयश आणि मुख्य पात्राची न होणारी मानसिक वाढ. अभिनय दाखवताना सगळेजण आपापल्या ठिकाणी ठीकठाक म्हणजे सपाट वाटतात. ही पात्रे जिवंत न वाटता ठराविक (ऐतिहासिक असेल) ओझे घेऊन वावरतात असे म्हणणे अधिक योग्य ठरेल. अर्जुन कपूर आणि कृती सेनन हे त्यातल्या त्यात उजवे म्हणता येतील.
मुख्य पात्रांचा यामध्ये कोणताही मानसिक प्रवास घडताना दिसत नाही. म्हणून त्यांची वाढ होताना दिसत नाही. विशेषतः मुख्य पात्र वाढणे अपेक्षित असते. (गोवारीकरांनी जोधा-अकबर चित्रपटात अकबराच्या परावलंबनापासून आत्मनिर्भर होण्यापर्यंतची गोष्ट उत्कृष्टपणे सांगितली होती) परंतु या चित्रपटात सदाशिवराव यांचा प्रवास, बदल अथवा वाढ दिसत नाही.
मुख्य पात्राशी तादात्म्य पावणे ही चित्रपट मांडणीसाठी आवश्यक असलेली बाब आहे, ती या चित्रपटात राहून गेलेली आहे. त्यामुळे सातत्याने आपल्याला इतिहासात, कादंबरीत वाचलेल्या, भेटलेल्या सदाशिवरावांची आठवण होत राहते आणि पडद्यावरील सदाशिवराव फारसे भावत नाहीत. त्यांच्या पूर्वायुष्यात लेखक-दिग्दर्शक खोलवर जात नाहीत, त्यामुळे हे पात्र समजणे कठीण जाते. ऐतिहासिक म्हणून ते सगळ्यांना माहीत असेल असे गृहीत धरणे चूक असते आणि ते पडद्यावर नेमकेपणाने प्रस्थापित करणे आवश्यक असते. हे न झाल्यामुळे हा चित्रपट काहीसा कमकुवत झालेला आहे. आणि पटकथेतही विशेषत्वाने नवीन मांडणी नसल्यामुळे अपेक्षित टप्प्यावरून हा चित्रपट जातो. अर्थात यात सहासाबद्दल मोठी भाषणे आणि संवाद यावर भर दिलेला नाही हे सुखद असले तरी उत्कृष्ट संवादही क्वचितच आढळतात. खलनायक अहमद शाह अब्दालीची भूमिका एक व्यक्तिरेखा म्हणून सदाशिवरावपेक्षा अधिक भावणारी असली तरी संजय दत्तनेही सामान्य पाळतीवरचा अभिनय केला आहे. (तो इतका संजय दत्त आहे की अहमद शाह अब्दालीने संजय दत्त ची भूमिका केली आहे की काय असे वाटावे.)
त्यातल्या त्यात अर्जुन कपूरने आपल्या पात्राला जिवंत करण्यासाठी प्रयत्न केले आहेत. त्याची अंतर्गत घालमेल आणि शौर्य याचा अविष्कार समाधानकारक आहे. त्याच्या पत्नीची, पार्वतीबाईची भूमिका केलेल्या कृती सेननची चांगली साथ मिळाली आहे. उलट तिची भूमिका अधिक जिवंत वाटते. कथा पार्वतीबाईच्या दृष्टिकोनातून सांगितली गेली आहे (पण शेवटच्या टप्प्यात कोणा पुरुषाचे निवेदन सुरू होते आणि ते कोणाच्या दृष्टिकोनातून आहे हे कळत नाही.)
जमेच्या बाजू म्हणजे उत्कृष्ट छायाचित्रण, त्याचे युद्धभूमीवरील प्रसंग आणि २५० वर्षापूर्वीचे जग, त्यावरील घडामोडी यासकट वेशभूषा, कलनिर्देशन आणि विशेषत: मराठी दर्शकांना मराठ्यांच्या साम्राज्याचे ऐश्वर्य हे अंगावर येऊ न देता संयतपणे दाखवले गेले आहे. सेट पार्श्वभूमीला असायला हवेत आणि त्यांनी नाट्यमय प्रसंगावर मात करून पुढे येता कामा नये, डोळ्यात खुपता कामा नये याची काळजी घेतली गेली आहे.
हा चित्रपट आहे, व्यावसायिक चित्रपट आहे, माहितीपट किंवा अभ्यास नाही. त्यामुळे बऱ्याच गोष्टी क्षम्य ठरतात. गोवारीकरांनी त्याला स्वतःचा 'टच' देण्याचा प्रयत्न केला असला तरी त्यांचा तो बेस्ट नाही.
निर्माते : सुनीता गोवारीकर, रोहित शेलटकर
दिग्दर्शक : आशुतोष गोवारीकर
कलादिग्दर्शक : नितीन देसाई
वेशभूषा : नीता लुल्ला
छायाचित्रण - सी. के. मुरलीधरन
संकलन : स्टीवन बर्नार्ड
पटकथा : चंद्रशेखर ढवळीकर, आदित्य रावळ, रणजीत बहादुर, आशुतोष गोवारीकर
संगीत : अजय अतुल
कलाकार : अर्जुन कपूर, संजय दत्त, कृती सेनन, मंत्रा, मोहनीश बेहल, पद्मिनी कोल्हापुरे, झीनत अमान, रवींद्र महाजनी
मराठी राज्यसंस्कृतीचा भारतभरात पसरलेला प्रभाव आणि सदाशिवराव यांनी बजावलेल्या पराक्रमाने हा इतिहास लखलखलेला आहे. त्याचा चित्रपटकर्त्याना मोह नाही पडला तरच नवल! परंतु एवढा मोठा पट उभा करण्यासाठी जे व्हीजन आणि साधनसामग्री हवी, ती जुळविणे ही अवघड गोष्ट आहे. मात्र आशुतोष गोवारीकर यांनी हे शिवधनुष्य उचलले.
हा इतिहास सर्वांच्या मुखी असल्याने तो सगळा तपशील सांगण्यात काही अर्थ नाही. तथापि पडद्यावर हा पट मांडताना तो कथेच्या रूपात मांडावा लागतो आणि इतिहास किंवा आयुष्य हे काही कथेच्या रचनेनुसार घडत नाही. त्यामुळे ऐतिहासिक घटनांना कथेच्या चौकटीत बसवावे लागते आणि त्यावेळी चित्रपटीय स्वातंत्र्याच्या नावाखाली काही गोष्टी मागेपुढे कराव्या लागतात. अर्थात चित्रपट पाहायला येणारा माणूस हा इतिहास बघायला येत नाही. मात्र इतिहास आणि मनोरंजन याचा मिलाफ याचा सुवर्णमध्य साधायचा असतो आणि या चित्रपटात तो बऱ्यापैकी साधला गेलेला आहे.
याचे महत्त्वाचे गुणवैशिष्टय म्हणजे यातील पानीपतचे युद्ध हे उत्तम प्रकारे मांडलेले आहे. अशा प्रकारच्या युद्धाचा अनुभव पडद्यावर पाहण्याचा क्वचितच प्रेक्षकांना मिळालेला असेल. त्याचबरोबर त्यातील रंगसंगती, शनिवार वाड्यातील ऐश्वर्याचे चित्रण, वेशभूषा आणि कला निर्देशनातील गोष्टींचे उत्तम चित्रण करण्यात आले आहे. ऐतिहासिक पट मोठा करण्यासाठी अतिशयोक्तिपूर्णपणाने, त्याच्या ऐश्वर्याच्या दर्शनासाठी वारेमाप कल्पनेचे घोडे दौडवले जातात, तसे करण्याचा मोह टाळून आवश्यक तेथे कॅमेऱ्याचा पट विशाल करण्यात दिग्दर्शकाने दाखवलेली दृष्टी ही त्याची उत्तम वैशिष्ट्ये आहेत.
या चित्रपटातील महत्त्वाचा दोष म्हणजे यातील अभिनेत्यांचे ऐतिहासिक पात्रांना जिवंत करण्यात आलेले अपयश आणि मुख्य पात्राची न होणारी मानसिक वाढ. अभिनय दाखवताना सगळेजण आपापल्या ठिकाणी ठीकठाक म्हणजे सपाट वाटतात. ही पात्रे जिवंत न वाटता ठराविक (ऐतिहासिक असेल) ओझे घेऊन वावरतात असे म्हणणे अधिक योग्य ठरेल. अर्जुन कपूर आणि कृती सेनन हे त्यातल्या त्यात उजवे म्हणता येतील.
मुख्य पात्रांचा यामध्ये कोणताही मानसिक प्रवास घडताना दिसत नाही. म्हणून त्यांची वाढ होताना दिसत नाही. विशेषतः मुख्य पात्र वाढणे अपेक्षित असते. (गोवारीकरांनी जोधा-अकबर चित्रपटात अकबराच्या परावलंबनापासून आत्मनिर्भर होण्यापर्यंतची गोष्ट उत्कृष्टपणे सांगितली होती) परंतु या चित्रपटात सदाशिवराव यांचा प्रवास, बदल अथवा वाढ दिसत नाही.
मुख्य पात्राशी तादात्म्य पावणे ही चित्रपट मांडणीसाठी आवश्यक असलेली बाब आहे, ती या चित्रपटात राहून गेलेली आहे. त्यामुळे सातत्याने आपल्याला इतिहासात, कादंबरीत वाचलेल्या, भेटलेल्या सदाशिवरावांची आठवण होत राहते आणि पडद्यावरील सदाशिवराव फारसे भावत नाहीत. त्यांच्या पूर्वायुष्यात लेखक-दिग्दर्शक खोलवर जात नाहीत, त्यामुळे हे पात्र समजणे कठीण जाते. ऐतिहासिक म्हणून ते सगळ्यांना माहीत असेल असे गृहीत धरणे चूक असते आणि ते पडद्यावर नेमकेपणाने प्रस्थापित करणे आवश्यक असते. हे न झाल्यामुळे हा चित्रपट काहीसा कमकुवत झालेला आहे. आणि पटकथेतही विशेषत्वाने नवीन मांडणी नसल्यामुळे अपेक्षित टप्प्यावरून हा चित्रपट जातो. अर्थात यात सहासाबद्दल मोठी भाषणे आणि संवाद यावर भर दिलेला नाही हे सुखद असले तरी उत्कृष्ट संवादही क्वचितच आढळतात. खलनायक अहमद शाह अब्दालीची भूमिका एक व्यक्तिरेखा म्हणून सदाशिवरावपेक्षा अधिक भावणारी असली तरी संजय दत्तनेही सामान्य पाळतीवरचा अभिनय केला आहे. (तो इतका संजय दत्त आहे की अहमद शाह अब्दालीने संजय दत्त ची भूमिका केली आहे की काय असे वाटावे.)
त्यातल्या त्यात अर्जुन कपूरने आपल्या पात्राला जिवंत करण्यासाठी प्रयत्न केले आहेत. त्याची अंतर्गत घालमेल आणि शौर्य याचा अविष्कार समाधानकारक आहे. त्याच्या पत्नीची, पार्वतीबाईची भूमिका केलेल्या कृती सेननची चांगली साथ मिळाली आहे. उलट तिची भूमिका अधिक जिवंत वाटते. कथा पार्वतीबाईच्या दृष्टिकोनातून सांगितली गेली आहे (पण शेवटच्या टप्प्यात कोणा पुरुषाचे निवेदन सुरू होते आणि ते कोणाच्या दृष्टिकोनातून आहे हे कळत नाही.)
जमेच्या बाजू म्हणजे उत्कृष्ट छायाचित्रण, त्याचे युद्धभूमीवरील प्रसंग आणि २५० वर्षापूर्वीचे जग, त्यावरील घडामोडी यासकट वेशभूषा, कलनिर्देशन आणि विशेषत: मराठी दर्शकांना मराठ्यांच्या साम्राज्याचे ऐश्वर्य हे अंगावर येऊ न देता संयतपणे दाखवले गेले आहे. सेट पार्श्वभूमीला असायला हवेत आणि त्यांनी नाट्यमय प्रसंगावर मात करून पुढे येता कामा नये, डोळ्यात खुपता कामा नये याची काळजी घेतली गेली आहे.
हा चित्रपट आहे, व्यावसायिक चित्रपट आहे, माहितीपट किंवा अभ्यास नाही. त्यामुळे बऱ्याच गोष्टी क्षम्य ठरतात. गोवारीकरांनी त्याला स्वतःचा 'टच' देण्याचा प्रयत्न केला असला तरी त्यांचा तो बेस्ट नाही.
निर्माते : सुनीता गोवारीकर, रोहित शेलटकर
दिग्दर्शक : आशुतोष गोवारीकर
कलादिग्दर्शक : नितीन देसाई
वेशभूषा : नीता लुल्ला
छायाचित्रण - सी. के. मुरलीधरन
संकलन : स्टीवन बर्नार्ड
पटकथा : चंद्रशेखर ढवळीकर, आदित्य रावळ, रणजीत बहादुर, आशुतोष गोवारीकर
संगीत : अजय अतुल
कलाकार : अर्जुन कपूर, संजय दत्त, कृती सेनन, मंत्रा, मोहनीश बेहल, पद्मिनी कोल्हापुरे, झीनत अमान, रवींद्र महाजनी